شده بود . خانه‌ها نيز ديوارهاى ضخيمى داشت كه به دور حياطها و باغات و مساكن كشيده شده بود ، و كوچه‌هاى تنگ و پرپيچ‌وخم ، امنيت بيشترى براى ساكنين فراهم مىآورد . بعلاوه ، خود شهر نيز داراى ديوارهاى مستحكمى بود و حكومت نيز در اركى مستحكم استقرار داشت . در بخارا ، ارك در محل مرتفعى جاى داشت كه بر سراسر شهر مسلط بود و شامل زندان و مسجد و ديوانهاى حكومت ، و نيز مقر فرمانروايى شهر بود . از تحقيقات باستان‌شناسى چنين برمىآيد كه مواد ساختمانى عمده عبارت بوده است از خاك رس ، گچ و چوب . حقيقت امر آن‌كه در سراسر جهان ايرانى ، از بين النهرين گرفته تا هندوستان و چين ، آجر بيش از سنگ در ساختمانها به كار مىرفته است . محتملا تزيينات گيلوييها ، گچبريها ، و نقاشيهاى روى ديوار كاخ بخارخداتها در ورخشه ، از نظر زيبايى و مهارتى كه در ساختن آنها به كار مىرفته ، با قصور امپراتورى ساسانيان در همسايگى خود كوس برابرى مىزده است . » « 1 » مواد ساختمانى : به علت شرايط اقليمى ، شكل متداول ساختمان در آسياى مركزى ، بناهاى خشتى يا گلى بود . در ساختمانهاى بزرگتر و بناهاى عمومى ، خشت خام و آجر هردو به كار مىرفته است و معمولا داخل اين بناها را با گچ سفيد مىكردند . براى اينكه گنبد و درى روى بناى مكعب‌شكل گذاشته شود ، راه‌حلهاى متنوع و تكلف‌آميزى جانشين طاقهاى پله پله‌اى قديم شده است كه در دورهء پيش از اسلام ، در گوشه‌هاى بنا زده مىشد . چنين به نظر مىرسد كه معمارى در دورهء سامانيان رواج و پيشرفت قابل ملاحظه‌اى داشته است . معمارى اين دوره ، پيش قدم بناهاى استادانه‌اى بود كه در قرن پانزدهم ( نهم هجرى ) در دورهء تيموريان ، در بخارا و سمرقند ، برپا شده است . « از كيفيات و خصوصيات قابل توجه اواخر دورهء سامانيان ، رشد و تكامل سازمان شهرها به صورتى بود كه مىبايست تا قرن بيستم دوام پيدا كند . بخارا ، بعنوان پايتخت ، راه را براى اين پيشرفت باز كرد ، اما شهرهاى ديگر نيز به همان طريق رو به رشد و نمو گذاشت . ميدان وسيعى كه در غرب ارگ بخارا بود و ريگستان ناميده مىشد ، به مركز ادارى شهر بخارا و حكومت وقت تبديل شد ، و در اطراف آن ، ساختمانهاى ديوانهاى مختلف كاخهاى اميران و ساختمانهاى ديگر بناگرديد . در شمال غرب ريگستان ، محله‌اى بود كه اختصاص به سكونت اشراف داشت ، و در آنجا به قول نرشخى ، قيمت زمين بسيار گران بود . قسمت مركزى بخارا را بازارها اشغال مىكرد . اين بازارها به راسته‌هاى مختلفى مثل راستهء رويگران ، قاليبافان ، كفشگران و غيره تقسيم مىشد . مواد خام به آنجا حمل مىشد ، و صنعتگران كه غالبا در پشت دكهء خود زندگى مىكردند ، كالاهايى مىساختند كه توسط بازرگانان به فروش مىرفت . بازارها ، در شهرهاى مختلف كاملا شبيه هم بود ، و بازرگانانى كه در مراكز متعدد صاحب تأسيساتى بودند ، ميان اين بازارها ارتباط برقرار مىكردند . شعرا و نويسندگان از كثافت ، بوى عفن و ازدحام شهر بخارا در دورهء آخرين امراى سامانى ناليده‌اند . افزايش جمعيت با توسعهء مسؤوليتهاى اجتماعى يا با مقررات دولتى همراه نبود ، و شرايط بهداشت در محلات پرجمعيت فقيرنشين چنان بد بود كه از هر طرف صداى اعتراض

--> ( 1 ) . بخارا ، پيشين . ص 49 - 48 ( به اختصار ) .